Przemoc rówieśnicza – kiedy relacje z innymi zaczynają ranić
W gabinecie spotykam dzieci i młodzież, które zmagają się z samotnością, odrzuceniem,
brakiem akceptacji czy trudnościami w relacjach z rówieśnikami. Czasem za wycofaniem,
niechęcią do chodzenia do szkoły, obniżonym nastrojem, drażliwością lub trudnościami w
nawiązywaniu kontaktów kryje się coś więcej niż chwilowy konflikt. Bywa, że są to
doświadczenia przemocy rówieśniczej – trudne, bolesne i często przez długi czas ukrywane
przed dorosłymi.
Właśnie dlatego w ramach kampanii „Dzieciństwo bez Przemocy” chcę zwrócić uwagę na
problem przemocy rówieśniczej. To ważny temat nie tylko dla dzieci i młodzieży, ale również
dla rodziców, nauczycieli i wszystkich dorosłych, którzy mają wpływ na ich bezpieczeństwo.
Czym jest przemoc rówieśnicza?
Przemoc rówieśnicza to powtarzające się, celowe zachowania jednej osoby lub grupy osób,
które mają na celu skrzywdzenie, poniżenie, zastraszenie lub wykluczenie drugiego dziecka.
W takiej relacji występuje nierównowaga sił – osoba doświadczająca przemocy ma trudność z
obroną, przeciwstawieniem się lub samodzielnym przerwaniem tej sytuacji.
Przemoc nie zawsze oznacza bicie czy szarpanie. Może przybierać różne formy:
Fizyczna – bicie, popychanie, kopanie, niszczenie lub zabieranie rzeczy.
Werbalna – wyzywanie, wyśmiewanie, obrażanie, poniżanie, grożenie.
Relacyjna – celowe wykluczanie z grupy, izolowanie, namawianie innych do
odrzucenia kolegi lub koleżanki, rozpowszechnianie plotek.
Emocjonalna – zastraszanie, upokarzanie, ośmieszanie, wzbudzanie poczucia winy i
bezradności.
Cyberprzemoc – obraźliwe wiadomości, publikowanie kompromitujących zdjęć lub
nagrań, ośmieszanie w mediach społecznościowych, tworzenie grup służących
wykluczaniu lub nękaniu.
Warto odróżnić przemoc od jednorazowej sprzeczki czy konfliktu między dziećmi. Konflikt
może dotyczyć osób o podobnej pozycji, które mają możliwość wyrażenia swojego zdania i
obrony swoich granic. W przemocy pojawia się przewaga jednej strony i trudność drugiej w
skutecznym przeciwstawieniu się krzywdzeniu. Nie oznacza to jednak, że pojedyncze
poważne zachowanie, takie jak pobicie czy groźby, można bagatelizować.
Kto doświadcza przemocy rówieśniczej?
Przemoc może dotknąć każde dziecko – niezależnie od wieku, wyglądu, temperamentu,
zainteresowań, sytuacji rodzinnej czy pozycji w grupie. Czasami dzieci są wybierane ze
względu na to, że czymś się wyróżniają, są nieśmiałe, wrażliwe, mają trudności w
nawiązywaniu relacji lub po prostu nie wpisują się w oczekiwania grupy.
Nie istnieje jednak jeden typ dziecka, które doświadcza przemocy. Nie ma też cechy, która
usprawiedliwiałaby krzywdzenie.
Warto pamiętać, że przemoc rówieśnicza dotyczy nie tylko osoby, która jej doświadcza, i tej,
która ją stosuje. W grupie są również świadkowie – dzieci, które widzą krzywdzenie, ale nie
wiedzą, jak zareagować, boją się sprzeciwić lub same obawiają się odrzucenia. Ich milczenie
nie musi oznaczać obojętności. Często wynika z lęku i poczucia bezradności.
Jak rozpoznać, że dziecko może doświadczać przemocy?
Dzieci i młodzież nie zawsze mówią wprost o tym, co je spotyka. Czasem nie wiedzą, jak
nazwać swoje doświadczenia, wstydzą się albo obawiają się, że reakcja dorosłych pogorszy
sytuację.
Niepokój mogą wzbudzić między innymi:
niechęć do chodzenia do szkoły lub spotykania się z rówieśnikami;
częste bóle brzucha, głowy lub inne dolegliwości pojawiające się przed wyjściem do szkoły;
wycofanie, smutek, drażliwość, nagłe zmiany nastroju;
pogorszenie wyników w nauce i trudności z koncentracją;
utrata zainteresowania dotychczasowymi aktywnościami;
uszkodzone rzeczy osobiste, gubienie pieniędzy lub częste prośby o dodatkowe środki;
unikanie rozmów o szkole i relacjach z rówieśnikami.
Żaden z tych sygnałów sam w sobie nie przesądza o przemocy, ale każdy może być
zaproszeniem do uważnej rozmowy.
Co może zrobić dziecko lub nastolatek, który doświadcza przemocy?
Przede wszystkim: to nie jest Twoja wina. Nie musisz zasługiwać na szacunek ani
udowadniać, że jesteś wystarczająco silny lub silna, żeby się bronić.
Jeśli ktoś Cię krzywdzi:
Powiedz o tym zaufanej osobie dorosłej – rodzicowi, nauczycielowi, wychowawcy, pedagogowi lub psychologowi szkolnemu.
Nie zostawaj z tym samodzielnie. Szukanie pomocy nie jest skarżeniem ani oznaką słabości.
Jeśli to możliwe, unikaj przebywania samemu w miejscach, w których dochodzi do krzywdzenia. Szukaj obecności osób, przy których czujesz się bezpiecznie.
W przypadku cyberprzemocy zachowuj dowody – wiadomości, zrzuty ekranu, linki.
Nie odpowiadaj na zaczepki i nie przekazuj dalej krzywdzących treści.
Jeśli pierwsza osoba dorosła nie zareaguje, powiedz kolejnej. Masz prawo oczekiwać
pomocy.
Jak mogą pomóc rodzice?
Dla rodzica informacja, że dziecko doświadcza przemocy, może być bardzo trudna. Pojawia
się złość, lęk, bezradność, a czasem poczucie winy. Warto jednak pamiętać, że najważniejsze
jest to, aby dziecko nie zostało z tym doświadczeniem samo.
Co może pomóc?
Słuchaj i traktuj poważnie. Nie oceniaj, nie podważaj relacji dziecka i nie pomniejszaj jego doświadczeń.
Zapewnij o swoim wsparciu. Powiedz: „Dobrze, że mi o tym powiedziałeś/powiedziałaś”, „To nie jest Twoja wina”, „Poszukamy razem rozwiązania”.
Nie obwiniaj dziecka. Unikaj pytań sugerujących, że mogło samo sprowokować takie zachowanie.
Zbieraj informacje. Ustal, co się wydarzyło, jak często, gdzie i kto był świadkiem. Nie przesłuchuj dziecka i nie zmuszaj go do wielokrotnego opowiadania o trudnych sytuacjach.
Skontaktuj się ze szkołą. Porozmawiaj z wychowawcą, pedagogiem lub psychologiem. Poproś o konkretne działania zapewniające dziecku bezpieczeństwo i monitorowanie sytuacji.
Obserwuj samopoczucie dziecka. Długotrwałe doświadczanie przemocy może wpływać na poczucie własnej wartości, relacje, zdrowie psychiczne i poczucie bez beypieczeństwa.
Poszukaj dodatkowego wsparcia. Jeśli dziecko przeżywa silny lęk, wycofuje się, ma trudności ze snem lub jego samopoczucie wyraźnie się pogarsza, warto skorzystać z pomocy psychologa lub psychoterapeuty.
Nie zachęcaj dziecka do samodzielnego konfrontowania się z osobą stosującą przemoc ani do
odwetu. Nie próbuj też rozwiązywać sytuacji poprzez bezpośrednią konfrontację z drugim
dzieckiem bez uzgodnienia sposobu działania ze szkołą.
A co z dzieckiem, które krzywdzi innych?
Warto pamiętać, że również zachowania dziecka stosującego przemoc wymagają uwagi
dorosłych. Nie chodzi o usprawiedliwianie krzywdzenia, ale o próbę zrozumienia, co stoi za
takim zachowaniem, jakie wzorce relacji dziecko obserwuje i jakich umiejętności potrzebuje,
aby budować kontakty bez przemocy.
Dziecko, które krzywdzi innych, potrzebuje jasnych granic, konsekwencji, odpowiedzialności
za swoje zachowanie, a czasem również specjalistycznego wsparcia. Jednocześnie należy
zadbać o bezpieczeństwo i potrzeby osoby doświadczającej przemocy.
Nie musisz radzić sobie z tym samodzielnie
Przemoc rówieśnicza nie jest zwykłym elementem dorastania ani czymś, co dzieci powinny
„załatwić między sobą”. Nie można oczekiwać, że osoba doświadczająca przemocy sama
sobie z nią poradzi.
Z perspektywy terapii systemowej ważne jest dla mnie przyglądanie się nie tylko
pojedynczym zachowaniom, ale również relacjom, komunikacji i temu, co dzieje się w
grupie, rodzinie oraz środowisku szkolnym. Każde dziecko potrzebuje dorosłych, którzy
zauważą jego trudności, potraktują je poważnie i pomogą odzyskać poczucie bezpieczeństwa.
Dzieciństwo bez przemocy zaczyna się także od naszych codziennych reakcji – od tego,
czy słuchamy, zauważamy, reagujemy i nie pozostajemy obojętni.

Opracowała: Patrycja Rzeźniacka/ pedagog, psychoterapeuta tel. 694 916 172




Komentarze